SIAM 21

45 pages
0 views
of 45

Please download to get full document.

View again

All materials on our website are shared by users. If you have any questions about copyright issues, please report us to resolve them. We are always happy to assist you.
Share
Description
ARCHEOLOGISCH ONDERZOEK A277 JEZUSSTRAAT 21-29 / LANGE NIEUWSTRAAT 130-140Rapporten van het Stedelijk informatiecentrum archeologie & monumentenzorg21Colofon…
Transcript
ARCHEOLOGISCH ONDERZOEK A277 JEZUSSTRAAT 21-29 / LANGE NIEUWSTRAAT 130-140Rapporten van het Stedelijk informatiecentrum archeologie & monumentenzorg21Colofon Onderzoek Archeologisch onderzoek A277 Jezusstraat 21-29 / Lange Nieuwstraat 130-140 Opdrachtgever Asset Vastgoed, Speelhofdreef 39, 2970 Schilde Uitvoerder Stad Antwerpen dienst archeologie Datum onderzoek 7 maart - 7 april 2008 Auteur Tim Bellens met een bijdrage van Maxime PoulainLayout & eindredactie Frans Caignie Fotoverantwoording Alle in dit rapport opgenomen beelden (kaartmateriaal, tekeningen, foto’s) zijn eigendom van de dienst Archeologie van de stad Antwerpen, tenzij anders vermeld. Geen enkele afbeelding mag zonder uitdrukkelijke schriftelijke toestemming van de stedelijke dienst archeologie gebruikt worden. Wettelijk depot D|2019|0306|73 copyright stad Antwerpen dienst archeologie Zonder de voorafgaande schriftelijke toestemming van de stad Antwerpen dienst archeologie mag geen enkel onderdeel of uittreksel van deze tekst worden weergegeven of in een elektronische databank worden gevoegd, noch gefotokopieerd of op een andere manier vermenigvuldigd. juli 2019 Foto omslag: doorsnede van ovenconstructie spoor 8 gezien vanuit het noordwesten http://www.antwerpen.be/archeologieINHOUDSTAFEL Administratieve fiche 2 Inleiding 5 1. Beschrijving van de vindplaats - archeologische voorkennis - verwachting 62. Onderzoeksopdracht 12 3. Werkwijze en opgravingsstrategie 13 4. Beschrijving van de vindplaats aan de hand van het sporenbestand 14 4.1. Stratigrafie 14 4.2. Overzichtsplattegronden 14 4.3. Spoorbeschrijving 17 4.4. Beschrijving van de vondstenensembles 21 Red Star Line aardewerk te Antwerpen: symbool van de moderne wereld Maxime Poulain305. Besluit 38 Vondsteninventaris 39 Bibliografie 40 Dankwoord 41 Verantwoording van de afbeeldingen 411ADMINISTRATIEVE FICHE Administratieve gegevens Naam opdrachtgeverAsset Vastgoed Speelhofdreef 39, 2970 SchildeNaam uitvoerderStad Antwerpen dienst archeologieNaam vergunninghouderTim BellensBeheer en plaats geregistreerde data en opgravingsdocumentatieStad Antwerpen dienst archeologie Felixatelier Oudeleeuwenrui 29, 2000 AntwerpenBeheer en plaats vondsten en stalenStad Antwerpen dienst archeologie Onroerenderfgoeddepot Havanastraat 1-5, 2030 Antwerpen-LuchtbalProjectcodeA277VindplaatsnaamJezusstraat 21-29/Lange Nieuwstraat 130-140LocatieProvincie Antwerpen Stad Antwerpen District Antwerpen (2000) Jezusstraat 21-29/Lange Nieuwstraat 130-140 Lambertcoördinaten (bron: www.geopunt.be): 153 141,42 212 177,39 153 170,83 212 190,30 153 156,90 212 147,77 153 178,99 212 170,59KadasterperceelAntwerpen Afdeling 3 Sectie C 120f, 114c, 167c, 169b, 170b, 171c en 172h (zie fig. 1)Topografische situeringZie fig. 2Begin- en einddatum uitvoering terreinonderzoek7 maart – 7 april 2008Omschrijving onderzoeksopdracht2Verwijzing naar Bijzondere VoorwaardennvtArcheologische verwachtingenHet projectgebied situeert zich binnen de vierde stadsuitbreiding (1314 – ca. 1410). Vanaf het midden van de 16de eeuw verscheen het Victorinnenklooster tussen Lange Nieuwstraat en Jezusstraat, gedeeltelijk binnen het projectgebied gelegen. Rondom het klooster situeert zich eveneens historische bebouwing.Wetenschappelijke vraagstellingHet onderzoek heeft tot doel om restanten van een deel van het Victorinnenklooster en de aangrenzende historische bebouwing op te graven en in kaart te brengen. Daarnaast richt het onderzoek zich naar eventuele oudere sporen die het klooster voorafgaan.Doelen/wensen bodemingreepRealiseren van een nieuwbouwvolume met gelijkvloerse handelsruimten, bovenliggende appartementen en een ondergrondse parkeergarage.RandvoorwaardenSloop van bestaande bouwvolumes, funderingswerken ter hoogte van de scheimuren en uitgraving tot op archeologisch relevante bouwdiepte.Inbreng specialistennvtConservatieArcheoplan (NL)Wetenschappelijke adviseringnvtFiguur 1. Situering van het projectgebied op kaart met kadastrale gegevens, rood: projectgebied; blauw: opgravingszone (bron: GIS Stad Antwerpen)3Figuur 2. Topografische situering van het projectgebied (bron: www.geopunt.be)Figuur 3. Topografische situering van het projectgebied (ingezoomd) (bron: www.geopunt.be)4INLEIDING Naar aanleiding van geplande nieuwbouwwerken door Asset Vastgoed voerde de dienst archeologie van de Stad Antwerpen een archeologische opgraving uit ter hoogte van Jezusstraat 21-29/Lange Nieuwstraat 130-140 in Antwerpen (Jezusstraat 21 werd niet archeologisch onderzocht wegens renovatie bestaand pand). De vindplaats kreeg als sitecode en -naam ‘A277 Jezusstraat 21-29/Lange Nieuwstraat 130-140’. Het terreinonderzoek nam een aanvang op 7 maart en werd beëindigd op 7 april 2008.Voorafgaand aan de opgravingen werden funderings­ werken ter hoogte van de scheimuren archeologisch begeleid in de vorm van fotografische registratie, zonder verdere beschrijving. Het archeologisch onderzoek werd uitgevoerd door medewerkers en vrijwilligers van de stedelijke dienst archeologie, bijgestaan door acht stagiairs van de Katholieke Universiteit Leuven (KUL).51. BESCHRIJVING VAN DE VINDPLAATS ARCHEOLOGISCHE VOORKENNIS VERWACHTING Het projectgebied bevindt zich in de dichtbebouwde stadskern van Antwerpen (‘OB’ op de bodemkaart), op de rechteroever van de Schelde, ter hoogte van alluviale zand- en zandleemgronden tussen de noordelijke polders en de oostelijke zandgronden van de Kempen. Een nabij uitgevoerde geologische sondering (kb15d28w-B454, uitgevoerd op 1 januari (?) 1964; bron: www.geopunt.be) omschrijft de plaatselijke bodemgesteldheid: van 0 tot 2,5 m onder het maaiveld zijn er Quartaire afzettingen aanwezig; daaronder bevinden zich Tertiaire pakketten: van 2,5 tot 3,5 m rust de Formatie van Kattendijk (Kd); daaronder van 3,5 tot 4,5 m de Formatie van Berchem (BcAn; Lid van Antwerpen). Het archeologisch onderzochte projectgebied omvat zeven (op basis van cartografische bronnen voordien vijftien) percelen, gelegen in de historische stadskern van Antwerpen (district Antwerpen, zie bovenstaande administratieve fiche voor Lambertcoördinaten en kadastrale gegevens van het onderzoeksgebied), meer bepaald binnen de zogeheten vierde stadsuitbreiding (1314 – ca. 1410 AD; VOET e.a. 1978, 52-53). De Jezusstraat, voordien Meirsteeg(ske) en later naar de plaatselijke Jezuskapel vernoemd (VANDE WEGHE 1977, 237), bevat historische lintbebouwing met hier en daar gangen, net als de meer noordelijk gelegen Lange Nieuwstraat. Beide straten kwamen ten laatste in 1410 binnen de laatmiddeleeuwse stadsomwalling te liggen (de Lange Nieuwstraat ontstond wellicht al rond 1314; ID., 337). Het projectgebied situeert zich gedeeltelijk op gronden van het voormalige klooster Victorinnen (Ter Nonnen, °1279 AD), vanaf 1542 (bouw gebastioneerde, zogenaamde ‘Spaanse’ omwalling) tussen Jezusstraat en Lange Nieuwstraat gelegen. Het klooster werd opgeheven in 1784. In 1794 werd het aangewend als gasthuis, kort daarna verkocht en verkaveld. Behalve restanten van het6Victorinnenklooster (ook Sint-Margrietendaalklooster genoemd) en van de aangrenzende historische bebouwing kunnen sporen en artefacten uit diverse cultuurperioden aan het licht komen. In 1994 voerde de stedelijke dienst archeologie noodonderzoek uit op een bouwproject ter hoogte van Lange Nieuwstraat 61-65 (vindplaats A122 Lange Nieuwstraat; Antwerpen, Afdeling 2 Sectie B perceel 1669b), waarbij een afvalput en een waterput werden geregistreerd. In 1995 werden nieuwbouwwerken langs het Frans Halsplein, tussen Sint-Jacobsmarkt 15-17 en de Kattenstraat, archeologisch begeleid in de vorm van noodopgravingen (site A125 Frans Halsplein; Antwerpen Afdeling 2 Sectie B perceel 1729c). Hierbij kwamen middeleeuwse en postmiddeleeuwse sporen (zowel bakstenen structuren als kuilen) en arte­facten aan het licht, met onder meer hoornpitten en suikerpotten als getuigen van ambachtelijke activiteiten. Binnen het te onderzoeken areaal tussen de Jezusstraat en de Lange Nieuwstraat werden bewoningssporen uit de middeleeuwen, Nieuwe en Nieuwste Tijd en mogelijk uit pre-middeleeuwse cultuurperioden verwacht. Steentijdvondsten waren eveneens niet uit te sluiten. Het projectgebied lag voor de start van het onderzoek jarenlang braak, op uitzondering van het pand ter hoogte van Jezusstraat 21 dat gerenoveerd werd. Vóór de aanvang van de opgravingen werden de met recent bouwpuin opgevulde kelders vanaf het maaiveld uitgegraven en verwijderd. Hierdoor konden de noodzakelijke voorafgaande funderingswerken plaatsvinden.Figuur 4. Zicht op het braakliggend projectgebied vóór de aanvang van de opgravingen; zicht vanuit de Lange Nieuwstraat richting Jezusstraat (bron: SAA, 1107#2067 P2070032)7Figuur 5. Detail uit de kaart van Antwerpen van Virgilius Bononiensis, 1565, zicht naar het westen, met situering van het projectgebied (in rood); het Sint-Margrietendaalklooster van de Victorinnen ligt er juist boven (Bron: Museum Plantin-Moretus/Prentenkabinet - UNESCO Werelderfgoed)Op cartografische bronnen is te zien dat het projectgebied eeuwenlang dichtbebouwd was. Zo toont de Bononiensiskaart uit de tweede helft van de 16de eeuw historische lintbebouwing langs zowel de Jezusstraat als de Lange Nieuwstraat; beide straten gaven uit op de Kipdorppoort (fig. 5 onderaan rechts; het gezichtspunt van de kaart is naar het westen gericht). Langs de Jezusstraat betreft het breedhuizen onder zadeldak, terwijl in de Lange Nieuwstraat voornamelijk diephuizen met trapgevel onder zadeldak voorkomen. In de Lange Nieuwstraat, die wellicht vóór de Jezusstraat tot stand kwam, gaat het dan ook vaak om diepe, smalle kavels. De kaart toont ten westen van het projectgebied het gebouwenbestand van het Sint-Margrietendaalklooster van de Victorinnen: een kapel of kerkje (centraal op de afbeelding, net ten westen van het projectgebied) met daarnaast de pandgang, bijgebouwen en kloostertuinen (de meest westelijke toont een raamveld).8Twee van de uit cartografisch bekende vijftien percelen binnen het projectgebied behoren tot het Victorinnenklooster (de meest noordoostelijke percelen van het klooster). In hoeverre deze percelen een kloosterfunctie hadden dan wel verhuurd werden door de Victorinnen aan niet-kloosterlingen is op dit moment niet geweten; deze vraag kan wellicht beantwoord worden door verder archiefonderzoek. De overige archeologisch onderzochte percelen maken deel uit van het bouwblok Jezusstraat/Lange Nieuwstraat/Cellebroedersstraat en kenden reguliere stadsbebouwing met private woningen. Vroege kadasterplannen zoals het Plan Primitif uit het begin van de 19de eeuw tonen een verkaveld bouwblok met lintbebouwing en minstens één achterhuis, voordien toebehorend aan het klooster. Langs de beide straten werden kavels in de voorbije twee eeuwen samengevoegd tot grotere percelen.Leys straatFiguur 6. Projectie van het Victorinnenklooster (in groen) op het stadsplan (situatie 2008), met aanduiding van het projectgebied (in blauw)9Figuur 7. Projectie van het Plan Primitif (1823-1825) op het stadsplan (situatie 2008) met aanduiding van de onderzoekszone (in blauw)10Om de historische huisnamen te achterhalen zijn een aantal archiefbronnen in het Antwerpse stadsarchief geraadpleegd (onderzoek door M. Hendrickx, waarvoor dank): Wijkboek B (Ancien régime), het Gevelplan (ca. 1800) en de bijhorende leggers, het Plan Primitif (1823-1825), het Plan géométrique de la ville d’Anvers door Valerius Jouan (1855) en de onderzoeksresultaten van G. Degueldre.Dit onderzoek wees uit dat binnen het projectgebied de verdwenen panden langs de Lange Nieuwstraat de volgende huisnamen kenden (van oost naar west): Beer, Witten Hont, Adam ende Eva, (naamloos), Naem JHS (In de Naem Jezus), Fortuyne en Meersman. Van de huizen langs de Jezusstraat zijn binnen het projectgebied geen huisnamen bekend.HuisnaamStraatWijkboek BFolioLaatste eigenaar van het Ancien RégimeEigenaar in de legger van Wijknr. (S3) gevelplan SAA, MA#2631Nrs. bij G. Degueldre, X, p. 29-31BeerL. NieuwstrPK 2319f° 170CoreblomCoreblom20448Hont, WittenL. NieuwstrPK 2319f° 171CoreblomCoreblom21449Adam ende Eva L. NieuwstrPK 2319f° 172StuyckStuyck22450NaamloosL. NieuwstrPK 2319f° 173ThijsStuyck23451Naem JHSL. NieuwstrPK 2319f° 174StelledaelKennie24452FortuyneL. NieuwstrPK 2319f° 175StelledaelKennie25453MeersmanL. NieuwstrPK 2319f° 176Godshuis NonnenBoeksteyne26454NaamloosJezusstraatPK 2319425 v°Smidts (1671)Swarte1169425(?)NaamloosJezusstraatPK 2319426-Moons1170426NaamloosJezusstraatPK 2319427MoonsMoons1171427NaamloosJezusstraatPK 2319428MoonsMoons1172428NaamloosJezusstraatPK 2319429MoonsMoons1173429NaamloosJezusstraatPK 2319430MoonsMoons1174430NaamloosJezusstraatPK 2319431MoonsMoons1175431NaamloosJezusstraatPK 2319432MoonsMoons1176432Figuur 8. Tabel met archiefgegevens over de verdwenen bebouwing binnen het projectgebied (door M. Hendrickx)Figuur 9. Identificatie van de verdwenen panden op het ‘Plan géométrique de la ville d’Anvers’ door Valerius Jouan, 1855 (onderzoek en bewerking van het plan door M. Hendrikcx). De Lange Nieuwstraat bevindt zich onderaan, de Jezusstraat bovenaan. Op de panden zijn wijknummers afgebeeld (zie fig.8) (bron: SAA, 12#8817, uitsnede)112. ONDERZOEKSOPDRACHT De archeologische opgravingen stelden tot doel het plaatselijke bodemarchief tot op voorziene bouwdiepte te registreren en onderzoeken om te komen tot een bredere, meer verfijnde kennis van het vroeg(st)e landgebruik en de bewoningsgeschiedenis van het projectgebied, toegespitst op de archeologische context van het onderzoeksterrein. Dit betekent: onderzoek van de te verwachten bewonings- en bij uitbreiding occupatiesporen uit diverse cultuurperioden, o.a. de kloosterfasen in de 16de-18de eeuw en de oostelijk aangrenzende lintbebouwing.Een hindernis voor het onderzoek vormden de funderingswerken ter hoogte van de scheimuren v贸贸r het uitgraven van de bouwput tot op archeologisch relevante diepte, min of meer overeenkomend met de voorziene bouwdiepte. Door de funderingswerken werd al v贸贸r de aanvang van de opgravingen een klein deel van het bodemarchief aangetast en vernield, zijnde een strook van ongeveer een meter breed langsheen de scheimuren, rondom het onderzoeksterrein.Figuur 10. Overzicht van het opgravingsvlak (met bovenaan de Lange Nieuwstraat)123. WERKWIJZE EN OPGRAVINGSSTRATEGIE Het archeologisch onderzoek kon van start gaan na de sloop van de bestaande bebouwing ter hoogte van Jezusstraat 25-29/Lange Nieuwstraat 130-140, het uitvoeren van stabiliteitswerken (zoals het schoren en funderen van de scheimuren) en het uitgraven van de bouwput tot op archeologisch relevante diepte, dewelke overeenkwam met de voorziene nieuwbouwdiepte. De uitgraving tot op het eerste opgravingsvlak over vrijwel het gehele onderzoeksareaal, zo’n 600-700 m², maakte het mogelijk om de archeologische sporen in een ruimer ruimtelijk verband te zien. Het opgravingsvlak situeerde zich tussen 7,4 en 7,8 m TAW. Na het registreren van de sporen en vondsten in het eerste opgravingsvlak werd manueel een selectie aan relevante sporen gecoupeerd om inzicht te krijgen in de verticale opbouw van het betreffende spoor en in de eventuele stratigrafische relatie tot andere sporen. Tijdens de registratie van archeologische sporen, vondsten en bodemstalen werden de Minimumnormen als richtlijn toegepast. Vondstmateriaal werd ingezameld per context. De stedelijke dienst archeologie financierde de conservatie van een aantal opgegraven houten artefacten. De vulling van vier afvalcontexten (S5, S10, S12 en S70) werd na het couperen voor de helft manueel ingezameld in grote puinzakken (in totaal 12 bigbags, telkens ca. 1m³ volume) en na afloop van het veldwerk nat gezeefd over 4 mm. De zeefresidu’s van S5 en S70werden uitgepikt zonder verdere determinatie of kwantificatie; de overige residu’s werden nog niet verwerkt. Er werden om diverse redenen geen stalen genomen voor verder natuurwetenschappelijk onderzoek: omwille van budgettaire beperkingen, omwille van geringe kennisvermeerdering (bij labodateringen) en omwille van de povere bewaringstoestand van bepaalde vondstmaterialen en contexten (bijvoorbeeld vlechtwerk). De dateringen in dit rapport zijn dan ook gebaseerd op stratigrafische en typochronologische inzichten (relatieve datering) en niet op natuurwetenschappelijke technieken zoals dendrochronologie, 14C- of andere dateringstechnieken. Tijdens het terreinonderzoek werd geen metaaldetectie toegepast, wegens het ontbreken van expertise en technische middelen hiervoor. Er werd geen bronbemaling toegepast tijdens het archeologisch terreinonderzoek. De verwerking van de artefacten gebeurde volgens de algemeen aanvaarde typologische classificatie­ systemen, vertrekkend vanuit de methodologie en gangbare praktijk van de stedelijke dienst archeologie. Dit betekent dat een inventarisnummer er als volgt kan uitzien: ‘A277/1/M1’, een majolicafragment uit spoor 1 van vindplaats A277 Jezusstraat 21-29/Lange Nieuwstraat 130-140.134. BESCHRIJVING VAN DE VINDPLAATS AAN DE HAND VAN HET SPORENBESTAND 4.1 STRATIGRAFIE Door de uitgraving van de bestaande en met bouwpuin opgevulde kelderverdieping van de voordien gesloopte bebouwing over de gehele oppervlakte van het onderzoeksterrein en de daaropvolgende funderingswerken langsheen de scheimuren, konden geen archeologische profielen aangelegd worden om de bodemopbouw tussen het maaiveld en het opgravingsvlak te onderzoeken en registreren. Een groot deel van het bodemarchief moet al ‘verstoord’ zijn geweest door deze kelders; enkel op de achtererven tussen de Jezusstraat en de Lange Nieuwstraat had de aanleg van profielen inzicht kunnen verlenen over de archeologische bodemopbouw en de stratigrafische4.2 OVERZICHTSPLATTEGRONDEN Zie figuren 11 en 12 hierna.14relatie tussen de in het grondvlak geregistreerde sporen. De uitgraving van de bouwput tot op het opgravingsvlak reikte tot op de overgang naar de moederbodem van geel zand met daarin hier en daar bleke uitlogingsvlekken en een minimum aan bioturbatie, waarin de archeologische sporen zich aftekenden en tot op verschillende dieptes waren aangelegd. De moederbodem op de achtererven in het projectgebied lijkt bleker, wat kan wijzen op uitloging (omwille van neerslag in onbebouwde of niet-langdurig bebouwde zones achter de lintbebouwing) en/of aanwezigheid van stikstof en/of fosfaten (afkomstig van teelaarde in tuintjes).Adam ende EvaWitten HontBeerNaem JHS (z.n.) FortuyneMeersman(z.n.)(z.n.)(z.n.)(z.n.)(z.n.)(z.n.) (z.n.)Figuur 11. Allesporenkaart met vermelding spoornummers en historische huisnamen (‘z.n.’ = zonder naam), niet gefaseerd15Figuur 12. Allesporenkaart met aanduiding van de kloostergronden (in groen), de verdwenen lintbebouwing en vroeg19de-eeuwse percelering en bebouwing uit het Plan Primitif (lichtgrijs) en de bestaande bebouwing in 2008 (roze)164.3 SPOORBESCHRIJVING Het onderzoek op vindplaats A277 Jezusstraat 21-29/ Lange Nieuwstraat 130-140 heeft een zeventigtal archeologische sporen opgeleverd uit de voorbije zes eeuwen, enkele oudere maar wellicht residuele artefactfragmenten uitgezonderd. We onderscheiden zowel zogenaamde ‘harde’ (muurresten, bakstenen afval- en waterputten, een oven) als ‘zachte’ sporen (kuilen, paalsporen, een greppel). Zowat alle sporen staan in verband met de historische, verdwenen bebouwing binnen het projectgebied, met een functionele indeling in gebouwrestanten (funderingsmuren), afvalcontexten (afvalkuilen en -putten) en terreininfrastructuur (bijvoorbeeld omheiningen, sloten, waterputten).net op (of beter: onder) een perceelgrens, wat doet vermoeden dat die scheiding van latere datum dan het gebruik van de kuilen is. De westelijke helft van kuilen S14-18 situeert zich op een perceel dat nadien in eigendom kwam van de Victorinnen. De kuilen waren dan wellicht al in onbruik. De kuilencluster wordt doorsneden door de bakstenen afvalput S70.De zachte sporen lijken op basis van stratigrafische wa
Related Search
We Need Your Support
Thank you for visiting our website and your interest in our free products and services. We are nonprofit website to share and download documents. To the running of this website, we need your help to support us.

Thanks to everyone for your continued support.

No, Thanks